Interview Etienne Vermeersch in Het Nieuwsblad

Vermeersch:,,Denk maar even terug aan de 19de eeuw. Aan de misdaden van het kolonialisme. De gruwel van de Amerikaanse burgeroorlog. De uitbuiting van de arbeidersklasse, de kinderarbeid, de verstikkende seksuele moraal. In de 20ste eeuw was de wereld niet veel beter af. Twee wereldoorlogen, facisme, nazisme, de Koude Oorlog, de bevolkingsexplosie Ik kan nog wel even doorgaan.''

“We zijn ontvoogd, wel, hier staan we dan: naakt en alleen met onszelf''

Is het helemaal onterecht dat steeds meer collega's van u het over een samenleving in crisis hebben?

Vermeersch:,,Neen.''

Welke zijn de belangrijkste oorzaken van die crisis?

Vermeersch:,,In de 19de en de eerste helft van 20ste eeuw konden grote groepen mensen nog worden verenigd rond een ideologie; een ideaal dat massa's mensen gezamenlijk kon motiveren. De liberalen streden voor vrijheid, de socialisten voor rechtvaardigheid. De nationalist zochten dan weer naar volksverbonden eigenheid. Idealen hadden een ethische dimensie die mensen kon mobiliseren. In ons land culmineerde het vooruitgangsgeloof in de Expo 1958. Maar vanaf de jaren zestig ging de stemming kantelen en verloren idealen aan kracht. In 1968 werd wel nog voor een ideaal gevochten. Daarna is de wereld bepaald grimmiger geworden met de wapenwedloop, de armoede en de honger. Maar we komen niet meer op straat om daar iets aan te doen omdat we onze eigen belangen als consument niet wensen aan te tasten. Op de keper beschouwd is de delokalisatie van bedrijven ethisch een fraai ideaal. Achtergebleven economische gebieden kunnen zich zo ontwikkelen. Maar dat houdt wel in dat wij het met wat minder zullen moeten doen. Die inspanning kunnen of willen we niet opbrengen.''

We zijn rijker dan ooit. Maar onzekerder, bang zelfs.

Vermeersch:,,Er komt dan ook ontzettend veel op ons af. China. Migratiegolven. Wereldwijd wordt de fundamentalistische islam sterker. We worden ook steeds vaker met halve en totale ecologische rampen geconfronteerd. We kunnen daar ongetwijfeld veel aan doen maar - hier ben ik weer - dan moeten we bereid zijn ons consumptiepatroon te reduceren. Het grote probleem is dat die angsten en onzekerheden wel een aantal mensen kunnen mobiliseren - denk maar aan het Vlaams Blok zoals ik het blijf noemen - maar het ontbreekt die partij aan een ethisch rechtvaardig geïnspireerd ideaal. Het eigen volk eerst'- beginsel is immers gericht tegen het zwakste deel van onze samenleving, de migrantengemeenschappen. Dat is de kern van mijn analyse: het ontbreekt ons aan een ideaal dat én ethisch verdedigbaar is én tegelijk grote groepen van mensen samenbindt. We zijn nog slechts op onze onmiddellijke omgeving gericht. En dat leidt tot veel eenzaamheid en teleurstelling.''

De mens is niet voor de eenzaamheid gemaakt.

Vermeersch:,,De mens is een sociaal wezen. En heeft een fundamentele behoefte aan identiteit die hij samen met anderen kan delen. Ik ben christen, jood, Amerikaan, of wat dan ook. Die groepsverbondenheden verwateren. Iedereen zegt: Ik ben ik.' Maar dat leidt tot stuurloosheid en leegte. Het krampachtig zoeken naar een nieuwe identiteit. Het fundamentalisme. Allerlei rare christelijke en andere sekten, of andere surrogaten die een gebrek aan zelfwaardering moeten compenseren. U heeft het woord onbehagen gebruikt, wel, dat gebrek aan zelfwaardering is het fundament ervan.''

En die enorme golf van solidariteit rond de tsoenami dan? Of de Witte Mars?

Vermeersch:,,Twee uitstekende voorbeelden die dat verlangen naar solidariteit illusteren. We willen delen en vechten voor iets perfects. Maar, aangezien dat niet ingebed is in een ideologie of een blijvende beweging, blijft er van de Witte Mars niet veel meer over. De enorme solidariteit met de slachtoffers van de tsoenami in Azië heeft onze zelfwaardering opgekrikt maar de vraag is: hoelang zal dat meegaan?''

Jean-Luc Dehaene noemt dat: de steekvlamsamenleving. Opstoten van emoties en daarna niks meer.

Vermeersch:,,We hebben geen langetermijnproject meer dat velen blijvend bindt. Iets dat ons een beetje overstijgt, maar waar we ons kunnen aan optrekken.''

Is dat voorgoed verleden tijd?

Vermeersch:,,Nee, niet per definitie. Zo'n bindend project zou kunnen ontstaan wanneer we ons echt eens in de diepte gaan realiseren hoe we het milieu om zeep aan het helpen zijn. De aarde warmt op, het broeikaseffect neemt toe en de natuur lijkt compleet in de war. Een gevaar dat de hele wereld bedreigt. De Kyoto-conventie probeert daar een antwoord op te formuleren maar slaagt er helaas nog niet in de mensen echt te mobiliseren. En wat veel erger is: Amerika doet met Kyoto niet mee! Omdat het dan gedaan is met het in de wilde weg produceren en consumeren. Maar stel nu eens dat de klimaatswijzigingen zich in Amerika echt zouden laten gevoelen. Of dat dichter bij huis de Golfstroom zich verplaatst en wij hier in een Canadees klimaat komen te leven. Het vreemde is, we weten dat allemaal wel maar we maken er politiek en maatschappelijk met zijn allen geen punt van. Misschien brengt een catastrofe redding, zou je kunnen stellen.''

Wat betekent uw analyse voor de politiek? Ook daar ontbreekt vaak de visie op lange termijn en de bindende kracht van een ideologie. De kiezer shopt dat het een lieve lust is.

Vermeersch:,,Kijk naar wat Agalev is overkomen. De bonus van de dioxinecrisis is gewoon weg! Partijen worden door de shoppende kiezer bijna verplicht om dag na dag met ideetjes op de proppen te komen om de ideologische leegte te vullen. Het christendom is onze tijd geen wervende kracht meer. CD&V moet daar mee rekening houden en er inhoudelijk en ideologisch een antwoord op proberen te formuleren.''

De totale ontvoogding zou vrije en blije mensen van ons maken. Maar soms heb ik het gevoel dat het tegendeel waar is.

Vermeersch:,,We zijn ontvoogd en hier staan we dan: naakt, alleen met onszelf. De dimensie van de ander, van het grotere geheel, is vager geworden. Dat werkt fenomenen als zinloos geweld en agressie in de hand.''

Nog een gevolg van die ontvoogding: we willen ook met de dood een wetgevend contract.

Vermeersch:,,Eeuwen geleden sprak Thomas Morus al over euthanasie. Hij stond daar vrijwel helemaal alleen in. Vandaag beschikken we over een wetgeving die euthanasie in bepaalde omstandigheden mogelijk maakt. Rampzalige dingen waar eeuwenlang niks aan gedaan kon worden, kunnen vandaag gelukkig wel. Eén daarvan is het bestrijden van pijn. Bij zoverre dat niet-lijden door veel mensen als een recht wordt beschouwd. De autonomie, het zelfbeschikkingsrecht van de mens is zeer groot geworden. Daar is niks tegen. Maar moet altijd ondersteund worden door een visie, een waarachtig en ethisch onderbouwd beeld van het leven, het lijden en dood van een mens.''