"Al bijna twee keer dood, maar ik heb geen angst"

"Als de mensheid zou geloven dat God niét bestaat, zou veel onzin uit de wereld zijn geholpen. Dan zou het probleem van die Terri Schiavo niet bestaan, zou de problematiek van abortus zijn opgelost, en die van euthanasie én die van godsdienstig fanatisme. Niet gering, me dunkt".

"Dit hartinfarct heeft opnieuw bevestigd wat ik al wist: dat ik niet bang ben voor de dood. Ik heb nu al twee keer op de rand van de dood gestaan en dat boezemt mij dus géén angst in. Sorry." Geweeklaag is niet besteed aan filosoof Etienne Vermeersch (70), die voor het eerst sinds hij in februari werd getroffen door een infarct weer een interview geeft. "Dat sputterend hart, dat trek ik mij niet zo aan", zegt Belgiës bekendste academicus vanuit zijn landhuis in het Wetterse groen. "De diabetes die terzelfdertijd bij mij is vastgesteld, daar kan ik ook mee leven. En mijn discus-hernia kan met cortisonespuiten worden bedwongen. Mijn verkoudheidje: dát baart me zorgen. Want ik hoor mijn stem precies niet meer..." Denkers: een ras apart.

Interview met prof. Etienne Vermeersch door Annick GROBBEN - Het Laatste Nieuws

«Op de avond van 9 februari - ik was alleen thuis, mijn vrouw zat in de Ardennen - voelde ik een speciale druk op mijn borst en ik wist: dat is een hartinfarct. Ik wist dat omdat ik in de jaren '80 al eens een infarct heb gehad en in de jaren '90 een viervoudige bypassoperatie heb ondergaan. Ik nam snel een pilletje onder de tong, maar dat hielp niks. En dan heb ik mijn huisarts maar gebeld, want van hartspieren die op hol slaan, kan je op elk moment doodgaan. De arts bevestigde mijn diagnose en bracht me naar het UZ van Gent. Daar is één van mijn dichtgeslibde kransslagaders met een ballonneke opengemaakt en in die ader steekt nu een soort spiraal om 'm voorlopig open te houden.

Weer maar eens door het oog van de naald gekropen, dus?

«Zoals u wil. (schaterlacht) Maar ik heb op geen enkel ogenblik angst gehad, al besefte ik dat ik kon sterven. Paniek? Ik ben nooit in paniek. Ik was zelfs rustig. Ik heb ook mijn vrouw niet laten alarmeren: anders zou ze halsoverkop in haar auto zijn gesprongen en had ze zich misschien een ongeluk gereden. Ik zei tegen de dokter: "Loopt het mis met mij, stuur haar dan maar een taxi." Het enige waar ik in het ziekenhuis aan dacht, was: mijn vrouw is bezig met de successie van haar overleden moeder en nu krijgt ze er ook nog eens mijn erfenis-rompslomp bovenop.»

U ligt daar bijna dood te gaan en al waar u aan denkt, is aan successierechten

«Zeker. Want een successie regelen: dat is miserie. Twee successies regelen: dat is nog meer miserie.» (lacht opnieuw uitbundig)

Vanwaar die gelatenheid?

«Ik ben niet bang om dood te gaan. Als ik morgen doodval, tot daar dan maar. Voor mijn vrouw zou dat erg zijn, maar ik zou er niks meer van weten en iedereen moet dood. Ik leef graag, maar ik moet kunnen aanvaarden wat komt. Mozart is op zijn 34ste gestorven. Ik heb al twee zo'n levens gehad! Goede levens, met weinig leed. De meerderheid heeft het zo goed niet gehad. Als zo'n genie maar 34 jaar kreeg, waarom zou ik nog in redelijke doen met mijn 70 dan niet content zijn?»

Valt het u niet moeilijk te worden geconfronteerd met de beperkingen van het lichaam?

«Ik kan daar vrij goed mee leven. Toch zolang ik beschik over mijn intellectuele vermogens, die al wel wat verminderd zijn. Ik zou u nog wel de relativiteitstheorie van Einstein kunnen uitleggen, maar het zou me nu méér tijd kosten. Ik zou graag nog een boek over het statuut van het embryo schrijven en ik heb zelfs mijn belangrijkste inzichten nog niet neergeschreven: maar ik ga die doelen niet verabsoluteren. Ik ga mij ook geen niet-realiseerbare begeertes toe-eigenen.»

Begeertes, zoals daar zijn?

«Aan een harem moet ik niet meer denken: dat zou mijn dood betekenen. (lacht) Verre trektochten zijn uitgesloten, net als de 100 meter lopen. Maar dan denk ik: zolang ik goed kan denken, goed kan lezen, naar muziek kan luisteren en werken en wat fysieke oefening heb, is het leven goed, hé. Ik sprak eens een verstandige, niet-seniele vrouw van 100 jaar en vroeg haar: "Als u daar zo hele dagen zit, waar denkt u dan aan?" Ze zei: "Aan niks." Op een bepaald moment is een mens dus uitgedacht. Van mij mogen mensen daar zo hele dagen aan niks zitten denken: voor mij zou het zinloos zijn. En zodra ik besef dat ik seniel word ik heb een afschuw van dementie maak ik er onmiddellijk een eind aan.»

Zélf?

«Zeker weten. In mijn levenstestament staat dat als ik dement word of in een coma zonder uitweg sukkel een bevriend arts er op zeer korte tijd een eind aan moét maken. Maar vind ik daartoe niemand bereid, dan ben ik verplicht zelf iets vroeger dan noodzakelijk zelfmoord te plegen. Hetzij met een goed gekozen dosis pillen, hetzij met een infuus met een euthanaticum. In geen enkel geval wil ik als een mentaal gehandicapte verder leven.»

Wist u met al uw wijsheid zelf niet dat een infarct bijna onvermijdelijk was? U zat in parlementaire commissies, gaf lezingen, liet op tv voortdurend uw licht schijnen over ethische kwesties, er mocht geen hoofddoek voorbijflitsen of u gaf er commentaar op. Of denkt u dat u onsterfelijk bent?

«Dat denk ik helemaal niet. Maar ik besef nu ook wel en daar heeft u een punt dat ik te veel opdrachten tegelijkertijd heb aanvaard. Daar komt bij dat ik ook nog eens erfelijk ben belast met een hart dat neigt tot infarcten: mijn vader heeft er vijf gehad. Ik heb blijkbaar ook te weinig op mijn lijn gelet. Niet dat ik een echte dikzak was, maar ik kampte toch met 15 kilo overgewicht. En wat zeker heeft bijgedragen tot mijn infarct ik steek dat niet weg is dat ik mij vreselijk heb opgewonden over de pers.»

Hoezo?

«Ons rapport over de richtlijnen rond gedwongen repatriëringen van asielzoekers is totaal verkeerd weergegeven. Ik las titels als "gedwongen repatriëring is ethisch verantwoord". In een editoriaal van Knack werden wij voorgesteld als nazi-medeplichtigen dat heeft me nog het meest getroffen! Maar wij hebben de gedwongen uitwijzing niet uitgevonden: die is in ons land wettelijk vastgelegd sinds december 1980! Een kwarteeuw lang heeft geen enkele journalist of politicus iets ondernomen om die wet te veranderen, maar wij worden erop aangevallen. Als je de Knack-hoofdredacteur zou vragen wat hij ooit tegen die wet heeft ondernomen, zou hij zeggen: "Aber das habe ich nicht gewusst."»

Waarom jaagt u zich daar toch zo in op? Nu doet u het wéér!

«Omdat ik niet kan leven met intellectuele oneerlijkheid en verregaande dommigheid. Dat editoriaal heeft me niet depressief gemaakt, maar heel kwaad.»

Waarom blijft u als gepensioneerd hoogleraar zo'n bezig baasje?

«Ik word veel gevraagd, kan moeilijk weigeren. En dan moet u weten dat ik bijna dagelijks aanvragen voor lezingen en interviews weiger. Nu, ze zagen ook veel, hé. Ik zeg dan: "Maar vraag eens een ander!" En dan zij weer: "We willen u hebben." Tja...»

Ach, u bent gewoon wat ijdel.

«Tuurlijk ben ik ijdel; wat is daar verkeerd aan? Maar: ik vind het ook mijn morele plicht om ja te zeggen als het gaat over een onderwerp zoals bijvoorbeeld euthanasie dat ik zeer goed ken. Het is niet in de eerste plaats dat ik graag in de spotlights sta: het is dat ik graag dingen uitleg aan de mensen. Zo zou ik heel graag nog eens aan de mensen willen uitleggen dat de God van het christendom niet bestaat.»

Vrolijk Pasen, professor! U bent dus niet plots, zo zwevend tussen leven en dood, ineens in God gaan geloven?

«Totaal uitgesloten dat ik dat ooit zou doen, tenzij ik krankzinnig word. Volstrekt ondenkbaar. Weinig dingen waar ik zo zeker van ben als daarvan.»

En wat dan met al die vrome katholieken?

«Ach, veel katholieken geloven daar ook al niet meer in, of hebben daar hun eigen interpretatie over.»

Wat kan het u nu interesseren of mensen wel of niet achter een God aanhollen?

«Als de mensheid zou geloven dat God niet bestaat, dan zou heel veel onzin uit de wereld zijn geholpen. Want dan zou het probleem van die Amerikaanse vrouw, die Terri Schiavo, niet bestaan. Dan zou de problematiek van abortus zijn opgelost, en die van euthanasie én die van godsdienstig fanatisme. Niet gering, me dunkt.»

Van wie heeft u de voorbije weken steun gehad? Of verwerken filosofen alles alleen?

«Van mijn vrouw en mijn naaste vrienden. De vele bloemen en e-mails die ik heb ontvangen, hebben mij ook enorm plezierd.»

Wat is de grootste les die u uit uw hartinfarct hebt getrokken?

«Ik kom er laat achter, maar ik was onvoldoende overtuigd van het belang geen overgewicht te hebben. Ik ga me vanaf nu dus minder laten gaan. Zonder echte ascese, moet het toch met heel wat minder wijn en trappisten. Ook veel en vettig eten: gedaan. En ik heb me voorgenomen elke dag een uur te wandelen. Omdat ik het rustiger aan moet doen, zal ik ook niet meer zetelen in commissies en nog hooguit enkele lezingen per jaar geven.»

Wil u zich via al uw boeken toch niet een héél klein beetje onsterfelijk maken?

«Ik schrijf om iets te hebben gedáán in mijn leven, maar ik maak me geen illusies. Blijven voortbestaan, is weggelegd voor enkelingen en daar hoor ik niet bij. Aan mij gaat straks niets essentieels verloren... Ik heb een rol gespeeld bij de totstandkoming van de euthanasiewet en rond de abortuswetgeving, maar verder? Kijk naar dat schandaal in Frankrijk: in de lijst van de 100 belangrijkste Fransen kwam Descartes niet eens voor! Terwijl hij één van de topfiguren van de wijsbegeerte en de wiskunde uit de geschiedenis is! (windt zich op) Kant, één van de grootste denkers aller tijden, staat in de Duitse lijst tien plaatsen achter Steffi Graf!! Wagner, topcomponist, staat dertig plaatsen achter Graf! Kan u zich dat voorstellen? De gedachte dat je bij de mensen blijft leven: vergeet het dus maar, hé. Overigens: Steffi Graf zal over 100 jaar ook vergeten zijn...»